Giám sát xung đột giữa voi và người tại Việt Nam

Giảm xung đột voi - người không chỉ là bảo vệ mùa màng. Đó là cách bảo vệ sinh kế cộng đồng, sự an toàn của người dân và tương lai của voi hoang dã tại Việt Nam

Xung đột giữa voi và người là một trong những thách thức lớn nhất đối với bảo tồn voi châu Á. Khi rừng bị thu hẹp, các tuyến di chuyển bị chia cắt và nguồn thức ăn tự nhiên suy giảm, voi thường tiến gần hơn đến nương rẫy, vườn cây, kho lương thực và khu dân cư. Những cuộc gặp gỡ này có thể gây thiệt hại mùa màng, tài sản, thậm chí đe dọa an toàn của cả người và voi.

Trên thế giới, xung đột voi - người đã trở thành vấn đề bảo tồn và sinh kế ở nhiều quốc gia tại châu Á và châu Phi. Tại Ấn Độ, các nghiên cứu gần đây ghi nhận hàng nghìn ca tử vong của người do voi trong hơn một thập kỷ và nhiều trường hợp voi chết do điện giật, va chạm tàu, đầu độc hoặc trả đũa. Ở Sri Lanka, xung đột diễn ra trên phạm vi rộng vì voi và con người cùng sử dụng nhiều vùng cảnh quan nông nghiệp. Ở châu Phi, voi thường phá hoại mùa màng tại các vùng giáp ranh khu bảo tồn, khiến người dân chịu tổn thất kinh tế lớn.

Tại Việt Nam, vấn đề này đặc biệt nghiêm trọng vì quần thể voi hoang dã còn rất nhỏ và phân bố rải rác. VECAP 2022 nhận định xung đột voi - người là một trong những mối đe dọa lớn đối với sự tồn tại của voi tại Việt Nam. Xung đột chủ yếu gây thiệt hại kinh tế, nhưng nếu con người ứng phó bằng các biện pháp mạnh, voi có thể bị thương, bị giết hoặc trở nên hung dữ hơn. Vì vậy, giám sát xung đột không chỉ nhằm ghi nhận thiệt hại mà còn để ngăn chặn vòng xoáy đối đầu giữa người và voi.
 

Nỗ lực ngăn ngừa xung đột voi - người trên thế giới

Không có một giải pháp duy nhất phù hợp cho mọi nơi. Các quốc gia có voi đang sử dụng nhiều nhóm giải pháp khác nhau, tùy theo địa hình, tập tính voi, loại cây trồng, sinh kế cộng đồng và năng lực quản lý địa phương.

Một nhóm giải pháp phổ biến là hàng rào. Hàng rào điện có thể ngăn voi vào khu canh tác nếu thiết kế đúng vị trí, duy trì điện áp ổn định và có kinh phí bảo trì lâu dài. Sri Lanka đã thử nghiệm mô hình hàng rào điện theo mùa do cộng đồng quản lý, trong đó nông dân dựng hàng rào trước mùa vụ và tháo dỡ sau khi thu hoạch. Cách làm này giúp bảo vệ ruộng theo thời điểm nhạy cảm nhất và giảm chi phí duy trì quanh năm.

Một nhóm giải pháp khác dựa vào tín hiệu tự nhiên. Ở Kenya, hàng rào tổ ong được sử dụng để ngăn voi vào nông trại. Một nghiên cứu kéo dài 9 năm cho thấy voi tránh các hàng rào có ong sống tới hơn 80% trong mùa vụ cao điểm. Mô hình này còn giúp nông dân có thêm mật ong và dịch vụ thụ phấn, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào điều kiện khí hậu, khả năng nuôi ong và mức độ duy trì của người dân.

Nhiều quốc gia cũng dùng hệ thống cảnh báo sớm. Ấn Độ đã thử nghiệm kết hợp định vị vệ tinh, đội phản ứng nhanh và thông báo qua điện thoại để cảnh báo cộng đồng khi voi di chuyển gần khu dân cư. Cách tiếp cận này giúp người dân chủ động tránh voi, giảm các cuộc chạm trán nguy hiểm và hỗ trợ lực lượng quản lý phản ứng nhanh hơn.

Các nước cũng ngày càng nhấn mạnh cách tiếp cận chung sống. Điều này có nghĩa là không chỉ điều hướng voi trở lại rừng, mà còn quy hoạch sinh cảnh, bảo vệ hành lang di chuyển, cải thiện sinh kế, bồi thường thiệt hại kịp thời, nâng cao nhận thức và xây dựng niềm tin giữa cộng đồng với cơ quan bảo tồn. Nếu thiếu sự tham gia của người dân, các giải pháp kỹ thuật thường khó duy trì lâu dài.
 

Vì sao Việt Nam cần giám sát xung đột một cách có hệ thống?

Tại Việt Nam, xung đột voi - người xảy ra tại nhiều địa phương có voi phân bố, nhưng mức độ ghi nhận chưa đồng đều. Đồng Nai và Đắk Lắk đang ghi nhận các vụ xung đột tương đối có hệ thống, trong khi nhiều tỉnh khác chưa có dữ liệu đầy đủ về tần suất, địa điểm, mức độ thiệt hại, hành vi của voi và cách người dân ứng phó.

Thiếu dữ liệu khiến công tác quản lý gặp khó. Nếu không biết xung đột xảy ra ở đâu, mùa nào, do đàn voi nào gây ra và người dân đã dùng biện pháp gì, địa phương khó chọn đúng giải pháp. Một hàng rào đặt sai vị trí có thể không hiệu quả. Một biện pháp xua đuổi lặp lại nhiều lần có thể khiến voi quen dần hoặc phản ứng mạnh hơn. Một cơ chế hỗ trợ thiệt hại chậm trễ có thể làm giảm niềm tin của cộng đồng.

Giám sát xung đột giúp chuyển cách ứng phó từ bị động sang chủ động. Thay vì chỉ phản ứng khi voi đã vào rẫy, cơ quan quản lý có thể lập bản đồ điểm nóng, dự báo mùa xung đột, hướng dẫn người dân phòng tránh, bố trí tổ phản ứng nhanh và đánh giá hiệu quả từng biện pháp theo thời gian.
 

Các nỗ lực giảm xung đột voi - người tại Việt Nam

Tại Việt Nam, nhiều địa phương có voi phân bố đã áp dụng nhiều biện pháp nhằm giảm thiểu xung đột giữa voi và người, từ hàng rào điện, hàng rào xanh, tổ phản ứng nhanh đến truyền thông cộng đồng và giám sát điểm nóng xung đột. Tuy nhiên, thực tế cho thấy không có biện pháp nào có thể phát huy hiệu quả nếu thiếu dữ liệu, thiếu đánh giá định kỳ và thiếu hướng dẫn an toàn cho những người trực tiếp tham gia.

Tại Đồng Nai, chính quyền và các bên liên quan đã triển khai một số biện pháp giảm xung đột như xây dựng hàng rào điện và thành lập tổ phản ứng nhanh. Hàng rào điện có thể giúp hạn chế voi đi vào khu dân cư hoặc đất canh tác tại một số điểm nóng, nhưng thực tế cho thấy voi là loài rất thông minh và có khả năng thích nghi nhanh. Một số cá thể đã dùng cây làm hỏng dây điện hoặc đạp đổ cột điện để vượt qua hàng rào. Bên cạnh đó, tổ phản ứng nhanh hiện vẫn chủ yếu tập trung vào việc xua đuổi voi ra khỏi khu dân cư, đôi khi sử dụng các biện pháp mạnh như ánh sáng cường độ cao, âm thanh lớn hoặc đám đông truy đuổi. Cách làm này có thể khiến voi căng thẳng, hoảng loạn hoặc trở nên hung dữ hơn, từ đó làm tăng nguy cơ gây hấn giữa voi và người. Ngoài ra, nếu các thành viên tổ phản ứng nhanh chưa được tập huấn đầy đủ về hành vi của voi, khoảng cách an toàn, đường rút lui và quy trình xử lý tình huống, chính họ cũng có thể gặp nguy hiểm khi tham gia điều hướng voi. Vì vậy, kinh nghiệm từ Đồng Nai cho thấy các biện pháp giảm xung đột cần chuyển từ “xua đuổi voi” sang điều hướng an toàn, dựa trên dữ liệu và có quy trình chuẩn.

Tại Đà Nẵng, mô hình hàng rào xanh bằng cây bồ kết đã được triển khai nhằm hạn chế voi xâm nhập khu vực người dân sinh sống và canh tác. Đây là hướng tiếp cận thân thiện hơn với môi trường và có tiềm năng phù hợp với một số sinh cảnh. Tuy nhiên, mô hình này vẫn cần được đánh giá khoa học về hiệu quả thực tế: hàng rào có thật sự ngăn voi đi qua hay không, hiệu quả thay đổi theo mùa như thế nào, cây bồ kết có được duy trì tốt không, và voi có tìm cách vượt qua hoặc đi vòng sang khu vực khác hay không. Nếu thiếu dữ liệu đánh giá, rất khó khẳng định mô hình này có thể nhân rộng hay chỉ phù hợp với một số điều kiện cụ thể.

Những ví dụ trên cho thấy các biện pháp giảm xung đột tại Việt Nam cần chuyển từ cách làm “ứng phó tình huống” sang quản lý dựa trên bằng chứng. Mỗi biện pháp cần được theo dõi, ghi nhận, đánh giá và điều chỉnh thường xuyên. Một hàng rào chỉ có ý nghĩa nếu nó thật sự giảm thiệt hại mà không làm tăng rủi ro cho voi. Một tổ phản ứng nhanh chỉ hiệu quả nếu tổ đó bảo vệ được người dân mà không đẩy voi vào trạng thái hoảng sợ. Một mô hình hàng rào xanh chỉ nên nhân rộng khi đã có đủ dữ liệu chứng minh hiệu quả
 

Từ giám sát đến hành động

Giám sát xung đột voi - người không chỉ là ghi lại thiệt hại. Đó là quá trình hiểu nguyên nhân, xác định điểm nóng, theo dõi hành vi của voi, ghi nhận phản ứng của con người và đánh giá hiệu quả của từng biện pháp. Một hệ thống giám sát tốt sẽ giúp địa phương biết nơi nào cần hàng rào, nơi nào cần cảnh báo sớm, nơi nào cần thay đổi cây trồng, nơi nào cần phục hồi sinh cảnh và nơi nào cần truyền thông khẩn cấp.

Trong bối cảnh voi Việt Nam còn rất ít, mỗi vụ xung đột đều có thể tạo ra hậu quả lớn. Nếu người dân bị thiệt hại mà không được hỗ trợ, họ có thể mất niềm tin vào bảo tồn. Nếu voi bị xua đuổi bằng cách nguy hiểm, chúng có thể bị thương hoặc phản ứng hung dữ hơn. Vì vậy, giảm xung đột là bảo vệ cả người và voi.

Chung sống hài hòa không có nghĩa là không còn xung đột. Nó có nghĩa là con người có đủ thông tin, công cụ, cơ chế hỗ trợ và kỹ năng để giảm rủi ro xuống mức có thể chấp nhận, trong khi voi vẫn có không gian để tồn tại trong tự nhiên. Đó là hướng đi mà Việt Nam đang theo đuổi thông qua VECAP 2022 và các nỗ lực của các địa phương có voi phân bố.
 

Tài liệu tham khảo và đường dẫn

1. VECAP 2022 - Kế hoạch Hành động Quốc gia về Bảo tồn voi tại Việt Nam đến năm 2035, tầm nhìn 2050: https://vnforest.gov.vn/2024/12/11/ke-hoach-hanh-dong-quoc-gia-ve-bao-ton-voi-tai-viet-nam-den-nam-2035-tam-nhin-2050/

2. India - Guidelines for Human-Elephant Conflict Mitigation: Taking a Harmonious-Coexistence Approach: https://moef.gov.in/uploads/pdf-uploads/pdf_6808a7bccc3e27.37250543.pdf

3. Oxford University / Save the Elephants - Beehive fences reduce human-elephant conflict: https://www.ox.ac.uk/news/2024-10-30-new-study-confirms-beehive-fences-are-highly-effective-reducing-human-elephant

4. Save the Elephants - New study confirms beehive fences as effective in reducing HEC: https://savetheelephants.org/news/new-study-confirms-beehive-fences-as-highly-effective-in-reducing-human-elephant-conflict-but-researchers-warn-of-future-risks/

5. Sri Lanka community-based seasonal electric fencing programme: https://csiap.lk/CommunityBasedSeasonalElectricFencingProgramme

6. Frontiers in Conservation Science - Early warning system for human-elephant coexistence in Southern India: https://www.frontiersin.org/journals/conservation-science/articles/10.3389/fcosc.2025.1640741/full

7. Frontiers in Conservation Science - Reframing human-elephant conflict in India: https://www.frontiersin.org/journals/conservation-science/articles/10.3389/fcosc.2026.1762380/full