Khảo sát ô lưới trong điều tra phân bố voi tại Việt Nam

Nếu bẫy ảnh giúp nhận diện từng cá thể, khảo sát ô lưới giúp trả lời câu hỏi rộng hơn: voi còn xuất hiện ở đâu trên toàn cảnh quan?
 

Trong bảo tồn động vật hoang dã, câu hỏi đầu tiên luôn là: loài đó còn xuất hiện ở đâu? Nếu không biết voi đang sống trong khu vực nào, đi qua những tuyến nào và xung đột thường xảy ra ở đâu, các nhà quản lý khó bảo vệ sinh cảnh, thiết kế hành lang di chuyển hoặc đưa ra biện pháp giảm xung đột phù hợp.

Khảo sát ô lưới, hay grid-based survey, là một cách tiếp cận giúp trả lời câu hỏi đó trên phạm vi rộng. Nhóm khảo sát chia cảnh quan thành các ô có kích thước cố định, sau đó thu thập thông tin trong từng ô. Với voi - loài có vùng sống rộng, di chuyển nhiều và thường khó quan sát trực tiếp trong rừng - phương pháp này giúp dựng nhanh một “bản đồ nền” về nơi voi còn xuất hiện.

Điểm mạnh của khảo sát ô lưới nằm ở tính thực tế. Phương pháp này tận dụng hiểu biết của những người sống gần rừng như kiểm lâm, nông dân, già làng, người đi rừng và hộ dân thường gặp voi. Khi được thu thập bằng bảng hỏi chuẩn hóa, những ghi nhận rời rạc của cộng đồng có thể trở thành dữ liệu có hệ thống, hỗ trợ các quyết định bảo tồn dựa trên bằng chứng.

Phương pháp đã được thực hiện tại nhiều quốc gia, trong đó Sri Lanka là một ví dụ nổi bật. Các nhà khoa học đã thực hiện khảo sát bằng bảng hỏi trên hệ thống ô lưới 5 x 5 km để xây dựng bản đồ phân bố voi châu Á trên toàn quốc. Kết quả cho thấy voi xuất hiện trên khoảng 59,9% diện tích Sri Lanka, trong khi con người sinh sống trong 69,4% vùng phân bố của voi. Phát hiện này giúp thay đổi cách tiếp cận bảo tồn: thay vì chỉ cố tách voi khỏi người, Sri Lanka cần thúc đẩy mô hình chung sống hài hòa giữa người và voi.

Tại Ấn Độ, các chương trình đánh giá voi toàn quốc cũng sử dụng cách tiếp cận theo lưới ở quy mô lớn. Việc chia cảnh quan thành các ô chuẩn hóa giúp các nhóm khảo sát ghi nhận phân bố, dấu hiệu hiện diện và mức độ sử dụng sinh cảnh của voi qua nhiều vùng khác nhau. Cách làm này giúp dữ liệu giữa các địa phương dễ so sánh hơn và hỗ trợ lập kế hoạch bảo tồn ở cấp cảnh quan.

Không chỉ dành riêng cho voi, khảo sát dựa trên phỏng vấn cộng đồng còn được dùng để đánh giá phân bố của nhiều loài động vật khó quan sát trực tiếp. Các nghiên cứu tại vùng Tây Ghats của Ấn Độ cho thấy những người am hiểu rừng có thể cung cấp dữ liệu quan trọng về phân bố động vật hoang dã, đặc biệt khi dữ liệu được kiểm tra và phân tích bằng các mô hình phù hợp.
 

Chương trình khảo sát ô lưới tại Việt Nam

Tại Việt Nam, voi hoang dã hiện còn rất ít và phân bố rải rác. Việc thiếu dữ liệu phân bố cập nhật, thống nhất giữa các địa phương gây nhiều khó khăn cho công tác bảo tồn và giảm thiểu xung đột voi - người. Vì vậy, khảo sát ô lưới là một công cụ phù hợp để nhanh chóng xây dựng bức tranh tổng thể về nơi voi còn xuất hiện.

Tại Đồng Nai, khảo sát ô lưới được đặt trong một chương trình giám sát rộng hơn, kết hợp với bẫy ảnh, định danh cá thể voi và ghi nhận xung đột voi - người. Đồng Nai là một trong những khu vực quan trọng đối với bảo tồn voi hoang dã tại Việt Nam. Từ năm 2019, tỉnh phối hợp với Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm và Humane World for Animals triển khai các hoạt động giám sát voi, trong đó có khảo sát vùng phân bố theo ô lưới.

Cách làm này giúp dựng bản đồ hiện diện voi ở cấp tỉnh, xác định các khu vực voi thường xuất hiện và hỗ trợ lựa chọn nơi cần ưu tiên can thiệp. Khi kết hợp với dữ liệu bẫy ảnh và hồ sơ định danh cá thể, bản đồ ô lưới giúp các nhà quản lý hiểu rõ hơn không chỉ voi đang ở đâu, mà cả đàn voi nào đang sử dụng khu vực đó và mức độ xung đột ra sao.

Từ kết quả thí điểm, VECAP 2022 đã đưa khảo sát vùng phân bố của voi bằng phương pháp ô lưới vào nhóm hành động nhằm nâng cao hiểu biết về vùng sống, sinh cảnh và hành lang di chuyển của voi. Kế hoạch này đặt mục tiêu xây dựng hướng dẫn khảo sát, tổ chức tập huấn, thu thập dữ liệu theo mẫu thống nhất và lập bản đồ vùng phân bố voi trước đây, hiện nay cũng như bản đồ vùng xung đột voi - người nếu có.
 

Dữ liệu thu được từ khảo sát ô lưới mang lại nhiều lợi ích cho công tác bảo tồn voi:

• Khảo sát ô lưới giúp xác định vùng phân bố hiện tại của voi. Dữ liệu này cho biết voi còn xuất hiện ở những khu vực nào, khu nào chỉ có ghi nhận cũ và khu nào cần xác minh thêm bằng bẫy ảnh, khảo sát dấu vết hoặc phân tích DNA.

• Phương pháp này giúp xác định điểm nóng xung đột voi - người. Khi thông tin về voi xuất hiện được ghi cùng với thiệt hại mùa màng, tài sản hoặc phản ứng của người dân, các nhà quản lý có thể lập bản đồ xung đột theo không gian và mùa vụ. Nhờ đó, địa phương có thể bố trí cảnh báo sớm, tổ phản ứng nhanh hoặc biện pháp giảm thiểu xung đột tại đúng nơi, đúng thời điểm.

• Khảo sát ô lưới giúp ưu tiên điều tra chuyên sâu. Không phải nơi nào cũng có đủ nguồn lực để đặt bẫy ảnh hoặc lấy mẫu DNA ngay từ đầu. Bản đồ ô lưới giúp xác định ô nào có nhiều ghi nhận, ô nào có voi con hoặc đàn cái, ô nào nằm trên tuyến di chuyển quan trọng. Những khu vực đó có thể được ưu tiên cho các phương pháp chuyên sâu hơn.

• Dữ liệu ô lưới hỗ trợ quản lý sinh cảnh và hành lang kết nối. Voi cần không gian rộng để tìm thức ăn, nước uống và bạn tình. Khi bản đồ cho thấy các đàn voi sử dụng những vùng xa nhau hoặc có dấu hiệu bị chia cắt bởi đường, khu dân cư, hồ chứa hay đất canh tác, cơ quan quản lý có thêm căn cứ để đánh giá khả năng phục hồi kết nối sinh cảnh.

• Khảo sát ô lưới giúp huy động tri thức cộng đồng. Người dân sống gần rừng thường là những người đầu tiên biết voi xuất hiện ở đâu, mùa nào voi xuống rẫy và khu vực nào thường xảy ra xung đột. Khi được lắng nghe và tham gia vào quá trình thu thập dữ liệu, cộng đồng không chỉ cung cấp thông tin mà còn trở thành một phần của giải pháp bảo tồn.

Khảo sát ô lưới là một phương pháp dễ hiểu nhưng có giá trị lớn trong bảo tồn voi. Phương pháp này giúp chuyển những ghi nhận rời rạc thành bản đồ có hệ thống, từ đó hỗ trợ bảo vệ sinh cảnh, giảm xung đột và lập kế hoạch giám sát dài hạn.

Với Việt Nam, nơi quần thể voi hoang dã còn rất nhỏ và phân tán, khảo sát ô lưới có thể đóng vai trò như bước đi đầu tiên để hiểu rõ hơn về nơi voi còn tồn tại. Khi kết hợp với bẫy ảnh, định danh cá thể và dữ liệu xung đột, phương pháp này sẽ giúp Việt Nam xây dựng một nền tảng giám sát voi bài bản hơn, thống nhất hơn và phù hợp hơn với mục tiêu bảo tồn lâu dài.

Bảo tồn voi bắt đầu từ việc biết voi đang ở đâu. Khảo sát ô lưới giúp chúng ta nhìn thấy bức tranh ấy rõ hơn - từ từng ô rừng, từng cộng đồng, đến toàn bộ cảnh quan nơi voi và con người cùng sinh sống.
 

Nguồn tham khảo

1. Fernando et al. (2021). First country-wide survey of the Endangered Asian elephant: towards better conservation and management in Sri Lanka. Oryx.

2. National CAMPA / Project Elephant Estimation 2022-23, India.

3. Pillay et al. (2022). Using interview surveys and multispecies occupancy models to inform vertebrate conservation. Conservation Biology.

4. VECAP 2022. Kế hoạch Hành động Quốc gia về Bảo tồn voi tại Việt Nam đến năm 2035, tầm nhìn 2050.

5. Tài liệu nội bộ: Khảo sát vùng phân bố bằng phương pháp ô lưới; Chương trình bẫy ảnh; Định danh cá thể voi tại Việt Nam.